काठमाडाै । हिमालयको काखमा चिनियाँ तारबार र कंक्रीटको पर्खालले तिब्बत र नेपाललाई अलग पारेको छ। संसारकै सबैभन्दा एकान्त स्थानहरूमध्ये एकमा रहेको यो क्षेत्रमा चिनियाँ सुरक्षा क्यामेराहरूले गार्ड टावरहरूमा तैनाथ हतियारधारी सुरक्षाकर्मीहरूको साथमा निरन्तर निगरानी गरिरहेका छन्।
तिब्बती पठारको उचाइमा, चिनियाँहरूले एउटा पहाडमा ६०० फिट लामो सन्देश खोपेका छन्: “चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी दीर्घायु होस्,” जुन सन्देश पृथ्वीको अर्काे कुनाबाट समेत देख्न सकिन्छ। यसै सीमा पार, नेपालको हुम्ला जिल्लामा, स्थानीय बासिन्दाहरूले दाबी गरेका छन् कि यस दुर्गम सीमाको विभिन्न स्थानहरूमा चीनले नेपाली भूमिमा अतिक्रमण गरिरहेको छ।
नेपालको हुम्ला जिल्लामा, सीमावर्ती नेपालीहरूले केही स्थानहरूमा चीनले नेपाली भूमिमा अतिक्रमण गरेको दाबी गर्छन्।
नेपालीहरूका अन्य गुनासा पनि छन्। चिनियाँ सुरक्षाकर्मीहरूले तिब्बती मूलका नेपालीहरूलाई नेपाली गाउँहरूमा दलाई लामाको चित्र नदेखाउन दबाब दिइरहेका छन्। र हालसालै चिनियाँ अवरोधहरू र अन्य सुरक्षा उपायहरूको वृद्धिका कारण, एक समय तिब्बतबाट भागेर नेपाली भूमिमा शरण लिने हजारौं तिब्बतीहरूको लहर लगभग हराएको छ।
तर नेपालका नेताहरूले चीनको यस किसिमको प्रभावलाई स्वीकृति दिन मान्दैनन्। चीनसँग आर्थिक र वैचारिक रूपले जोडिएका नेपाली सरकारले २०२१ को तथ्य पत्ता लगाउने प्रतिवेदनलाई बेवास्ता गरेका छन्, जसले हुम्लामा विभिन्न सीमा उल्लङ्घनहरू देखाएको थियो।
त्यस प्रदेशका पूर्व मुख्यमन्त्री जीवनबहादुर शाहीले यो चीनको नयाँ ठूलो पर्खाल भएको बताए । “तर उनीहरू हामीलाई यसलाई देख्न चाहँदैनन्।”
चिनियाँ सीमावर्ती पर्खाल नेपालको हुम्ला जिल्लाको किनारमा मात्रै होइन, यो पर्खाल हजारौं माइल लामो चीनले बनाएको किल्ला सञ्जालको एउटा भाग हो, जसको उद्देश्य दूरदराजका क्षेत्रहरूमा नियन्त्रण राख्ने र केही अवस्थामा अन्य राष्ट्रहरूको भूमिमा अतिक्रमण गर्ने हो।
कोभिडको समयमा यस किल्ला निर्माणमा तीव्रता आएको थियो। यसले बेइजिङको सुरक्षात्मक दृष्टिकोणलाई टाढा-टाढा क्षेत्रहरूमा फैलाएको छ। यसको प्रभाव चीनका कमजोर र गरिब छिमेकीहरूमाथि गहिरो छ।
चीनसँग १४ देशहरूमा स्थलीय सिमाना छ। यसको विशाल सिमाना, भूमि र समुद्रमा, चीनको आर्थिक विकासको समयमा शान्त रह्यो। तर शी जिनपिङको शासनकालमा, चीनले आफ्नो सिमानालाई पुन: परिभाषित गर्दैछ, जसले साना द्वन्द्व र ठूला संघर्षहरू निम्त्याएको छ।
“शी जिनपिङको अधिनायकमा, चीनले विवादित क्षेत्रहरूमा आफ्नो सिमानाको दाबीलाई दोब्बर पार्दै लगेको छ,” ब्रायन हार्टले भने, जो वाशिङटनको चीन पावर प्रोजेक्टमा संलग्न छन्।
चीनका यी सिमानाका गतिविधिहरूलाई छुट्टै हेर्दा सानै देखिन्छन्, तर संयुक्त रूपमा यी कार्यहरूले ठूलो प्रभाव पारिरहेका छन्।
चीनको सीमावर्ती निर्माणको कारणले गर्दा अमेरिकी रक्षा मन्त्रालयले चीनको आक्रामक गतिविधिहरूको निन्दा गरेको छ। यी परिवर्तनहरूले विश्वभरका शक्तिहरूको ध्यान खिच्दैछन्। नेपालजस्ता साना राष्ट्रहरू चीनको प्रभावमा छन्, र उनीहरू सीमा विवादलाई बेवास्ता गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूले चीनसँगको आर्थिक सम्बन्धलाई खतरामा पार्न चाहँदैनन्।
“नेपालजस्ता कमजोर राज्यहरूलाई चीनको विशाल शक्तिले दबाब दिएको छ,” हार्टले भने। नेपालका परराष्ट्रमन्त्री, आरजु राणा देउवाले भनिन्, “हामीले उत्तरतर्फको सीमालाई हेर्ने कुरा खासै सोचेको छैनौं, किनकि हाम्रो ध्यान भारतसँगको दक्षिणी सिमामा छ।”
एक गोप्य प्रतिवेदन
सिमिकोट, हुम्ला जिल्लाको राजधानीदेखि हिल्सा गाउँसम्मको दूरी ३० माइल छ। तर तिब्बतसँगको सीमासम्मको यात्रा कठिन र खतरनाक छ। हुम्ला नेपालको राष्ट्रिय सडक सञ्जालसँग जोडिएको छैन, र भारी उपकरणहरू विमानमार्फत ल्याउनु पर्छ।
तीन वर्ष अघि, नेपालका गृह मन्त्रालयका अधिकारीहरूको एक टोली हुम्लामा चीनसँगको सीमा पत्ता लगाउन गयो। उनीहरूले १९६० को दशकको नक्सा लिएर भ्रमण गरेका थिए। यो टोलीले सीमा स्तम्भहरू भेट्न यात्रा गर्यो, र याक चराउने र तिब्बती बौद्ध भिक्षुहरूसँग कुरा गर्यो।
यस टोलीले प्रतिवेदन तयार गरेर मन्त्रिपरिषदमा पेश गर्यो। तर त्यो प्रतिवेदन गायब भयो, र सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध गराइएन। प्रतिवेदनमा चीनले विभिन्न सीमा उल्लङ्घन गरेको उल्लेख छ।
नेपालजस्तो सानो र अविकसित राष्ट्रले चीनको सामु आफ्नो सीमा विवादलाई समाधान गर्न कदम चाल्न आवश्यक छ, प्रतिवेदनले भनेको छ।
तर सन् २००६ पछि दुई देशबीच सीमा निरीक्षणको लागि कुनै संयन्त्र क्रियाशील छैन।
एक पवित्र भूमि, विभाजित
हिल्सा र चिनियाँ नियन्त्रणमा रहेको तिब्बतलाई छुट्याउने सीमावर्ती पर्खालले राष्ट्रहरू मात्र होइन, युगहरूलाई पनि छुट्याउँछ।
तिब्बती पक्षमा आधुनिक भवनहरू छन्, र नेपाली पक्ष एक पुरानो युगमा अड्केको जस्तो देखिन्छ।
चिनियाँहरूले पछिल्ला वर्षहरूमा यस क्षेत्रमा आधुनिक पूर्वाधारको निर्माण गरेका छन्, जसले तिब्बतीहरूलाई सजिलै चीनको पहुँचमा ल्याएको छ।
चिनियाँ पक्ष कुनै समय उस्तै एकान्तमा थियो, जुन ठाउँको एकमात्र विच्छेद तिब्बतको पवित्र कैलाश पर्वतको यात्रामा आउने तीर्थयात्रीहरूबाट हुन्थ्यो। तर अहिले चीनले तिब्बत र नजिकैको शिनजियाङ क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा नयाँ पूर्वाधार निर्माण गरेको छ।
चीनको हान जातिको बाहुल्य रहेका मानिसहरू ती क्षेत्रहरूमा बसोबास गर्न थालेका छन्, विशेष गरी तिब्बतको पुराङ गाउँमा, जुन हिल्सासँगको सीमामा पर्छ। पुराङमा एक नयाँ उच्च-उचाइ विमानस्थल बनाइएको छ, जसले नागरिक र सैन्य दुवै उद्देश्यका लागि सेवा गर्छ। यो हवाई नेटवर्कले चीनको जनमुक्ति सेनालाई सिमावर्ती क्षेत्रमा छिटो पहुँच उपलब्ध गराउँछ। हिल्साबाट २० माइल टाढा चीन, नेपाल र भारतको त्रिसिमाना छ।
बेइजिङले भारतको नियन्त्रणमा रहेको ठूलो भूभागलाई आफ्नो भनी दाबी गर्छ, जसलाई “दक्षिण तिब्बत” भनिन्छ। भूटानसँगको सिमानामा पनि चीनले थप विवादित भूभागको दाबी गरेको छ, र त्यहाँ बस्तीहरू निर्माण गरेको छ।
तिब्बतमा चीनको ध्यान केवल भू-राजनीतिक महत्त्वाकांक्षासम्म सीमित छैन। शी जिनपिङको सरकारले तिब्बतमा बसोबास गर्ने जातीय अल्पसंख्यकहरूको दमन गर्न कठोर प्रयास गरेको छ। तिब्बतीहरूको उच्च प्रविधिको निगरानी र सीमावर्ती किल्लाको निर्माणले तिब्बतबाट नेपालमा आउने भाग्ने मार्गलाई लगभग पूर्ण रूपमा बन्द गरेको छ। नेपालमा पनि तिब्बती मूलका मानिसहरू बसोबास गर्छन्।
हिल्साका बासिन्दाहरूका अनुसार चिनियाँ प्रहरी र सीमा सुरक्षाकर्मीहरू प्रायः नेपालमा प्रवेश गर्छन्, कुनै पनि आधिकारिक आप्रवासन प्रक्रिया नगरीकन। उनीहरूले तिब्बती मूलका नेपालीहरूलाई धम्क्याउने गर्छन्, र भागेर नेपाल आउने थोरै तिब्बतीहरूलाई फिर्ता लैजान्छन्। हुम्ला जिल्लाका गाउँपालिका प्रमुख, ल्हामु लामाका अनुसार, केही तिब्बतीहरूलाई चिनियाँ सुरक्षाकर्मीहरूले नियन्त्रणमा लिएका छन्।
हिल्सामा कार्यरत नेपाली अर्धसैनिक प्रहरी अधिकारीका अनुसार, गत वर्ष उनका कमाण्डरले चिनियाँ सुरक्षाकर्मीहरूलाई १९६० को दशकको नक्साअनुसार नेपाली भूमिमा रहेका ठाउँबाट फिर्ता हुन आग्रह गरेका थिए। तर चिनियाँ पक्षबाट कुनै जवाफ आएको थिएन।
“चीन ठूलो र शक्तिशाली छ, त्यसैले उसले आफ्नो मनपर्ने जे गर्न सक्छ,” तिब्बतमा जन्मिएकी र हाल नेपालमा बसोबास गर्दै आएकी पेम वाङमु लामाले भनिन्। “एक दिन हिल्सा चीनले कब्जा गर्छ भने पनि कसैले थाहा पाउँछ या पाउँदैन भन्ने कुरा पनि छैन।
(हाना बीच, भद्र शर्मा र अतुल लोकेले तिब्बतसँगको नेपाली सीमामा रहेको दुर्गम गाउँ हिल्साबाट न्यूयोर्क टाइम्सका लागि यो रिपोर्टिङ गरेका हुन्।)
